Τον Σεπτέμβριο του 2021 άρχισε να λειτουργεί στη Σάμο, στην περιοχή των παλιών σφαγείων κοντά στο Ζερβού, το πρώτο Κλειστό Κέντρο Ελεγχόμενης Πρόσβασης (ΚΕΔ) για πρόσφυγες, με χρηματοδότηση της ΕΕ. Πρόκειται για μια «δομή-φυλακή», όπως αποκαλύπτει και η περιγραφή της στους Χάρτες Google, η οποία υποτίθεται ότι δημιουργήθηκε για να αποκαταστήσει τη χαμένη αξιοπρέπεια των αιτούντων άσυλο. Έναν χρόνο μετά την επίσκεψη δημοσιογράφων στις εγκαταστάσεις, τον Οκτώβριο του 2021, και την «ξενάγηση» του υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου, Νότη Μηταράκη, οι περίπου 1.000 αιτούντες άσυλο που διαμένουν σήμερα στη νέα κλειστή δομή, χωρητικότητας έως 3.000 ατόμων, ζουν σε συνθήκες που δεν διαφέρουν από εκείνες της Καρά Τεπέ. Αυτή τη στιγμή, στο ΚΕΔ των 40 εκατομμυρίων ευρώ, που εκτείνεται σε 154 στρέμματα, συμβαίνει κάτι παράλογο και εξοργιστικό: μόνο το ένα τρίτο της δομής είναι διαθέσιμο και προσβάσιμο στους αιτούντες άσυλο. Έτσι, παρότι —σύμφωνα με την Beate Gminder της Task Force για τη Λέσβο— προϋπόθεση αυτής της νέας «ευρωπαϊκής προσέγγισης» ήταν η δημιουργία διακριτών χώρων που να μοιάζουν με «γειτονιές», έναν χρόνο αργότερα οι άνθρωποι εξακολουθούν να ζουν στους περιορισμένους χώρους και στα κοντέινερ που προορίζονταν για καραντίνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι αιτούντες άσυλο είναι η μόνη πληθυσμιακή ομάδα που εξακολουθεί να υπόκειται σε υποχρεωτική καραντίνα τουλάχιστον πέντε ημερών μετά την άφιξή της στην Ελλάδα, για την πρόληψη της COVID-19.
Η πραγματικότητα ως προς την κάλυψη των καθημερινών και βασικών αναγκών απέχει πολύ από την εξιδανικευμένη εικόνα που προσπαθούσε να παρουσιάσει η κυβέρνηση. Τα εστιατόρια με τα παγκάκια και την κουζίνα, στα οποία ξεναγήθηκαν οι δημοσιογράφοι, παραμένουν κλειστά έναν χρόνο μετά. Η διανομή φαγητού σε 1.000 και πλέον ανθρώπους εξακολουθεί να γίνεται στη γνωστή τραγική ουρά έξω από ένα κοντέινερ. Το νοσοκομείο που υποτίθεται ότι θα λειτουργούσε μέσα στο ΚΕΔ, όπως και το φαρμακείο, είναι απλώς άδειοι χώροι. Εργαζόμενοι στον Εθνικό Οργανισμό Δημόσιας Υγείας καταγγέλλουν ότι συχνά πληρώνουν οι ίδιοι τα φάρμακα των ωφελούμενων, καθώς και τα έξοδα μετακίνησης προς την απομακρυσμένη τοποθεσία όπου βρίσκεται το ΚΕΔ. Σύμφωνα με καταγγελίες δικηγόρων, δεν υπάρχει γιατρός εκεί εδώ και πολύ καιρό, με αποτέλεσμα οι αιτούντες άσυλο να αναγκάζονται να πηγαίνουν ξανά στο νοσοκομείο της Σάμου.
Όσο για το πολυδιαφημισμένο σύστημα ασφαλείας, μέχρι τον Σεπτέμβριο δεν λειτουργούσε το Προαναχωρησιακό Κέντρο Κράτησης Αλλοδαπών και, ως αποτέλεσμα, οι κρατούμενοι —πρόσφυγες χωρίς έγγραφα— παρέμεναν στο αστυνομικό τμήμα. Σύμφωνα με καταγγελίες δικηγόρων, ανάμεσά τους βρισκόταν μια 20χρονη, η οποία κρατούνταν σε ένα κλουβί μέσα σε ένα μεγαλύτερο κλουβί, περιτριγυρισμένη από άλλους κρατουμένους. Για 15 ημέρες δεν είχε ρούχα ούτε είδη προσωπικής υγιεινής, μέχρι που της έδωσαν κάποια… οι «καταραμένες» ΜΚΟ. Οι ίδιες ΜΚΟ που παρέχουν επίσης τρόφιμα και είδη πρώτων βοηθειών στους 1.000 ανθρώπους του καταυλισμού. Τέλος, τα υπερσύγχρονα συστήματα ελέγχου που εγκαταστάθηκαν —ακτινοσκοπήσεις και ηλεκτρονικές κάρτες με έλεγχο δακτυλικών αποτυπωμάτων— προβάλλουν το ασταθές αφήγημα περί ασφάλειας, αλλά δεν λειτουργούν πλήρως. Έτσι, όπως και στην Καρά Τεπέ, ο εξαντλητικός σωματικός έλεγχος με αφαίρεση ρούχων επιβαρύνει τους αιτούντες άσυλο. Σύμφωνα με την περσινή έκθεση του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες, από όσους υποστηρίχθηκαν από το πρόγραμμα ψυχικής υγείας της IRC στη Σάμο, το 91% εμφάνισε συμπτώματα άγχους, το 87% συμπτώματα κατάθλιψης, ενώ ένα ανησυχητικά υψηλό ποσοστό, το 47%, εμφάνισε αυτοκτονικό ιδεασμό.
Στη Λέσβο βλέπουμε να ολοκληρώνεται μια παρόμοια υπερδομή στην περιοχή της Βάστριας, ακόμη πιο απομονωμένη από εκείνη της Σάμου, όπου από το 2023 θα μεταφέρονται οι πρόσφυγες που καταφέρνουν να φτάσουν στις ακτές. Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω για τη λειτουργία της δομής είναι, όμως, γνωστά στους ανθρώπους που εργάζονται στο πεδίο όλα αυτά τα χρόνια. Είναι γνωστά στους επιτρόπους της ΕΕ. Είναι γνωστό ότι τα μοντέλα φιλοξενίας που βασίζονται στους περιορισμούς έχουν καταστροφικές συνέπειες για την ψυχική υγεία των προσφύγων και προκαλούν βαθιά πληγή στην τοπική κοινωνία. Καθώς καταρρέει το κυβερνητικό αφήγημα περί αυτονόητης βελτίωσης των συνθηκών φιλοξενίας, απομένει μόνο ο πολιτικός στόχος «να κάνουμε τη ζωή τους ανυπόφορη, για να μην έρχονται». Είναι επίσης γνωστό ότι τα κονδύλια της ΕΕ θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για τη φιλοξενία ανθρώπων σε κατάλληλες συνθήκες, με σεβασμό στην αξιοπρέπειά τους. Αντί γι’ αυτό, ό,τι υπάρχει ήδη κλείνει οριστικά, ενώ κατάλληλες δομές και χώροι κλείνουν ο ένας μετά τον άλλο και εγκαταλείπονται.
Την επόμενη εβδομάδα συμπληρώνονται δύο χρόνια από το κλείσιμο του καταυλισμού PIKPA, κι όμως μοιάζει σαν να ήταν χθες που όλοι αντιδρούσαμε στις φυλακίσεις και τις απελάσεις. Ένα μοντέλο βασισμένο στις ανθρώπινες αξίες της αλληλεγγύης, του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της απουσίας διακρίσεων και της μη βίας είναι εφικτό. Το αποδείξαμε. Ο σπόρος της αλληλεγγύης φυτεύτηκε εδώ, στη Λέσβο, και ακόμη και μετά τη βίαιη εκκένωση του PIKPA συνεχίσαμε να δημιουργούμε χώρους για ανθρώπινη και αξιοπρεπή διαβίωση, συναντήσεις και δημιουργία. Μέσα από τις δομές και τις δράσεις μας, συνεχίσαμε να αγωνιζόμαστε για την πρόσβαση σε βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η υγεία, η εργασία και η εκπαίδευση. Σήμερα, μαζί σας, συνεχίζουμε τις πρακτικές που συνιστούν τη μοναδική ανθρώπινη και αποτελεσματική προσέγγιση στη διαχείριση των μετακινήσεων προς την Ευρώπη —τη μόνη που συνάδει με το διεθνές δίκαιο και τις αξίες που πρεσβεύει η ΕΕ.
